İnanç sistemleri ve morfogenetik kodlamaya dair bundan 6 sene önce kaleme aldığım yazı ardından bu alttaki yazının okunmasını öneriyorum her şeyden önce. Linkini paylaşıyorum.
Kenan (Canaan) coğrafyasında Baal, doğa güçlerini ve bereketi temsil eden en önemli tanrılardan biriydi. Bu rapor, Baal kültünün ezoterik ve astrolojik açılardan yorumlanışını incelemektedir. İlk olarak Baal’in Mezopotamya ve Kenan panteonlarındaki konumunu, doğa olayları, verimlilik ve güç arketipleri bağlamında ele alacağım . Ardından ortaçağ grimuar (büyü kitabı) metinlerinde – özellikle Süleyman’a atfedilen Lemegeton (Art Goetia) gibi eserlerde – Baal’in nasıl demon (şeytanî varlık) olarak temsil edildiğini ortaya koyacağım. Sonrasında okült astrolojide tapınma olgusunu, Güneş (☉), Satürn (♄) ve Plüton (♇) gibi gezegenlerin dini ve arketipsel rollerine bağlantılı olarak çözümleyeceğim. Son bölümde ise Aleister Crowley, Eliphas Lévi ve Helena Blavatsky gibi okült figürlerin Baal ya da benzeri figürlere dair görüşlerine değinilerek, teozofik kaynakların ışığında bu figürün tanrısal ve şeytani yönlerine ilişkin karşılaştırmalı bir analizi ele alacağım.
Kenan ve Mezopotamya Panteonlarında Baal: Doğa, Verimlilik ve Güç Arketipleri
Baal adı, Kuzeybatı Sami dillerinde “lord” (efendi) anlamına gelir ve başlangıçta bir unvan iken zamanla belirli bir tanrının ismine dönüşmüştür . Kenan dininde Baal, fırtına ve bereket tanrısı olarak egemen konumdaydı yağmur, gök gürültüsü ve şimşek gibi doğa olaylarını kontrol ederek tarımsal refahı sağladığına inanılıyordu . Ugarit’te ortaya çıkarılan tabletler, Baal’in “Bulutların Binicisi” ve “Yeryüzünün Prensi” gibi ünvanlarla anıldığını gösterir bu sıfatlar onun göklerin ve doğanın hakimi olarak görüldüğünü ortaya koyar . Özellikle yağmur getirme gücü sayesinde toprakların verimli olması Baal’e atfediliyordu. Kuraklık zamanlarında Baal’in yeraltına indiğine, yağmurların kesilmesinin onun geçici ölümüne işaret ettiğine inanılırdı. Yağmurların geri dönüşü ise Baal’in dirilişinin ve zaferinin göstergesi kabul edilirdi . Bu inanç, mevsimsel döngüleri açıklamak ve toplumlara kuraklık dönemlerinde umut vermek için geliştirilmiş mitolojik bir çerçeveydi.
Baal’in mitolojideki rolleri, güç arketipini vurgulayan efsanelerle doludur. Örneğin Ugarit metinlerindeki ünlü Baal Döngüsü efsanesinde Baal, deniz tanrısı Yamm (Yam) ile savaşa tutuşur. Bu kozmik mücadelede Yamm’ı yenerek kaosu dizginler ve ilahlar meclisinde üstünlüğünü ilan eder . Yamm’ın yenilgiye uğratılması, Baal’in fırtına ve düzen sağlayıcı bir kudret tanrısı olarak konumunu pekiştirir. Zaferinin ardından Baal kendisi için görkemli bir saray inşa eder; bu saray, tanrısal krallığını ve güç arketipini simgeleyen bir mekandır  . Baal, diğer tanrılar arasında genç ve aktif bir hükümdar rolündedir; yaşlı yaratıcı tanrı El’in oğlu veya Dagan’ın oğlu olarak geçer, böylece eski kuşak ile yeni kuşak tanrılar arasında bir iktidar devri temsil edilir .
Baal’in bir diğer önemli efsanesi, onun ölüm ve diriliş döngüsünü anlatan Mot mitidir. Ölüm tanrısı Mot, Baal’i alt edip yeraltına sürüklediğinde yeryüzünde büyük bir kuraklık baş gösterir; ekinler kurur, bereket kaybolur – adeta “Baal öldü, toprak verimsizleşti” denilir . Bu mit, yaz sıcakları ve kurak mevsimlerin gelişini açıklamak için kullanılmıştır. Baal’in kız kardeş ve eş konumundaki savaşçı tanrıça Anat, Mot’u yenip Baal’i diriltince yağmurlar geri döner, doğa canlanır ve hasat bereketlenir . Böylece Baal, doğurganlık ve yenilenme arketipinin de temsilcisi olur ,ölümü ve dirilişiyle mevsimleri döngüsel bir şekilde yönettiğine inanılır. Bu anlatım, toprağın her yıl yeniden canlanacağına dair halklara umut aşılayan bir sembolizm içerir.
Özetle, antik Mezopotamya ve Kenan panteonlarında Baal, hem doğanın kuvvetlerini (fırtına, yağmur, gök gürültüsü) kontrol eden bir tanrı, hem de bereketin ve yaşam döngüsünün güvencesi olan bir verimlilik ilahıdır. Aynı zamanda ejderhaları alt eden, düşman kaos güçlerini yenen bir kral-tanrı figürü olarak da güç arketipini cisimleştirir. Tüm bu yönleriyle Baal, kadim dünyada hayatın devamlılığı ve düzeni için vazgeçilmez bir ilahi koruyucu olarak görülmüştür.
Grimuar Metinlerinde Baal: Şeytana Dönüşen Tanrı
Tek tanrılı dinlerin yükselişiyle birlikte Baal, asli bağlamındaki olumlu imajından koparılarak “put” ve “iblis” mertebesine indirgenmiştir. Özellikle Yahudi ve Hristiyan geleneğinde Baal ismi, sapkın putperestliği simgeleyen bir iblise dönüşür. Eski Ahit’te peygamberler Baal’i Yahweh’ye rakip sahte ilah olarak kınamış, Yeni Ahit’te ise Baal isminin türevi olan “Beelzebub” en üst şeytanlardan biriyle özdeşleştirilmiştir. Nitekim İncil’de İsa, Baal-Zebub’u şeytanın (Şeytan) unvanı olarak kullanır; “Beelzebub” doğrudan iblislerin prensi ya da bizzat Şeytan anlamında zikredilir . Bu şekilde eski bir bereket tanrısı, kültürel ve teolojik çatışma nedeniyle, Yahudi-Hristiyan inancında karanlık ve aldatıcı bir düşman figüre dönüştürülmüştür . Orta Çağ’ın demonoloji geleneği de bu dönüşümü pekiştirmiş. Baal-Zebub (illet taşıyan “Uçanların Efendisi” yani sineklerin efendisi) adı, cadı kazanlarında ve vaazlarda korkunç bir cehennem dükü olarak anılır hale gelmiştir .
Baal’in demonoloji literatüründeki en net yeri, büyü grimuarlarından Solomon’un Küçük Anahtarı (Lemegeton) içinde yer alan Ars Goetia listesinde görülür. Bu eserde Baal (Bael) cehennemin güçlü bir şeytan kralı olarak listelenir. Lemegeton ve Johann Weyer’in Pseudomonarchia Daemonum (Şeytanların Hükümranlık Listesi) kitabı, Baal’i Doğu’nun kralı ve cehennemî lejyonların kumandanı olarak tanımlar . Metinlere göre Baal, 66 demon lejyonunu emri altında tutan, boğuk sesle konuşan bir kraldır; kendisini çağıran büyücüye görünmezlik kabiliyeti bahşedebildiği özellikle vurgulanır . Goetia’nın bir kaydında şöyle denir: “Baal görünüşünü çeşitli şekillere bürünerek gösterir; bazen bir kedi, bazen bir kurbağa, bazen de bir adam suretinde, kimi zaman da bu şekillerin hepsinin bileşiminde ortaya çıkar. Konuşurken sesi çok boğuk çıkar.” . Bu tuhaf tasvir, Baal’in kadim bereket tanrısı kimliğinden ne denli uzaklaştırılıp grotesk bir iblis suretine büründürüldüğünü gösterir. Baal artık fırtına bulutları üzerinde gezen bir ilah değil, kara büyücülere hizmet eden kurnaz bir cin olarak resmedilmiştir. Rönesans dönemi demonoloji kitaplarında Baal’e özgü bir sembol/mühür (sigil) çizimi de bulunur ve kendisini çağırma ritüellerinde bu mühür kullanılır.
Dictionnaire Infernal (1863) eserindeki ünlü Bael gravürü, demonolojide Baal’in nasıl tasavvur edildiğini çarpıcı biçimde ortaya koyar. Gravürde Bael, örümceğe benzer sekiz bacaklı bir beden üzerinde üç başlı bir yaratık şeklinde çizilmiştir – bir insan başı, bir kurbağa başı ve bir kedi başı aynı vücutta birleşmiştir. Bu tasvir, Baal’in pagan geçmişindeki doğa ve hayvan bağlantılarının çarpıtılarak şeytanî bir formda sunulduğunu düşündürmektedir. Aynı resimde Bael’in taç giydiği, elinde bir asilzade asasına benzer bir obje tuttuğu görülür; bu detaylar, onun cehennem hiyerarşisindeki “krallık” statüsünü vurgular niteliktedir. Sonuç olarak grimuar metinler ve demonolojik illustrasyonlar, Baal’i bir zamanların saygı duyulan tanrısından, korkulan ve çirkinleştirilen bir şeytan imajına dönüştürmüştür. Bu dönüşüm, dini güç mücadelesinin mitolojik bir yansıması olup “başkasının tanrısının nasıl şeytanlaştırılabileceğine” dair çarpıcı bir örnek teşkil eder .
Okült Astrolojide Tapınma ve Gezegensel Arketipler (Güneş, Satürn, Plüton)
Ezoterik tradisyonlarda, antik tanrılara tapınma ile göksel cisimlerin sembolik etkileri arasında sıkı bağlar kurulmuştur. Pek çok kadim kült, gerçekte Güneş’e ve yıldızlara dayalı bir astro-teolojiye sahipti. Güneş (☉) en temel hayat kaynağı olduğundan, Güneş kültleri tarihte en yaygın tapınma biçimlerindendir, örneğin Antik Mısır’da Ra, Mezopotamya’da Şamaş gibi güneş tanrıları yaratıcı ve hayat verici ilahlar olarak yüceltilmiştir. Bu hususta paragrafın başında paylaştığım link oldukça önemli! . Kenan panteonunda bir fırtına ve bereket ilahı olan Baal bile bazı yorumlara göre güneşsel bir kimlik kazanmıştır. Teozofik kaynaklar, “Baal’in bir dönem bir güneş tanrısı olarak da tapınıldığını” belirtir ve onu “her şeyi yutan Güneş, yani yakıcı Moloch” olarak nitelendirir . Burada Güneş’in hem hayat veren hem gerektiğinde yakıp kavuran çift yönlü doğasına işaret edilir. Baal’in bir diğer yüzü olan Fenike tanrısı Baal-Hammon, özellikle Kartaca’da güneşle ilişkilendirilmiş ve Greko-Romen yazarlarca Kronos (Satürn) ile eş tutulmuştur. Bu da Güneş ile Satürn arketiplerinin kimi zaman iç içe geçtiğini gösterir.
Satürn (♄) gezegeni ise astrolojide bambaşka bir arketip taşır: sınavlar, kısıtlanmalar, disiplin , bilim ve teknoloji , güç ve zamanın efendisi. Gelenekte Satürn “büyük kötücül” olarak anılmış, zira astrolojik etkileri çoğunlukla zorlayıcı ve öğreticidir. Fakat kalıcı ödüller ile de bağlantılıdır. Okült literatürde Satürn’e mistik bir önem atfeden gruplar bulunur. Örneğin 1920’lerde Almanya’da kurulan Fraternitas Saturni (Satürn Kardeşliği) adlı bir ezoterik locanın ritüellerinde Satürn’e tapınma açıkça görülür; locanın üyeleri törenlerinde “Satürn’ün enerjisini çağırmaya” odaklanır ve Satürn’ü kozmik bir inisiyasyon kapısı olarak görürler . Peki Satürn neden bu kadar önemlidir? Satürn, mitolojide olduğu gibi astrolojide de “Sınayıcı” rolündedir – insana engeller çıkartarak onu olgunlaştıran, adeta ruhsal bir öğretmen gibidir. Bu yüzden bazı okült yorumcular Satürn’ü Şeytan figürüyle özdeşleştirmiştir. Nitekim bir astrolog, “Satürn ezelî ayartıcı, asli ‘Şeytan’ olabilir mi? Bence evet, çünkü insanın kendi gücünü fark edebilmesi için Şeytan’ın ayartılarına ihtiyacı vardır” diyerek Satürn’ün fonksiyonunu şeytanî arketiple karşılaştırır . Bu aynı zamanda zamansal üstü bir güç ile donanma , ebediyet ile de ilgili olabilir . Burada kastedilen, Satürn’ün tıpkı İblis gibi insana zorluklar sunup, onu test ederek kendi gölgesiyle yüzleşmeye zorladığıdır. Bu kısmı halledenin işi ve akıbeti hayırlıdır. Bu bakış açısına göre, Satürn (ve dolayısıyla ezoterik anlamda “Şeytan”), bütünüyle kötü değildir; bilakis gerekli dersleri acı bir yolla veren bir inisiyatik öğretmen gibidir. Eliphas Lévi de benzer biçimde, eski putperest toplumların Moloch veya Baal gibi tanrılarının aslında tek Tanrı’nın farklı tezahürleri olduğunu, ancak ilkel zihinlerce “vahşi ve şeytani niteliklerle onurlandırıldığını” söyler . Bu, Satürn gibi zorlayıcı tanrısal figürlerin zamanla şeytan kavramına dönüşmesinin altında yatan zihniyeti açıklar niteliktedir.!!!!!
Plüton (♇) ise modern astrolojinin kattığı bir gezegensel arketiptir. 1930’da keşfedilen Plüton, klasik çağın görünür gezegenleri arasında yer almasa da, okült astrolojide hızla önemli bir rol kazanmıştır. Plüton adı gereği yeraltı aleminin zenginliğin ve ölümün Roma tanrısını temsil eder; astrolojide de dönüşüm, yıkım ve yeniden doğuş süreçlerini yönetir. Plüton arketipi, yüzleşilmesi zor gölgelerle ve köklü değişimlerle ilgilidir. Okült astroloji, Plüton’u “gölgenin kapıcısı” ve “ruh simyacı”sı olarak görür.
Suni benliği yakıp kül ederek özündeki hakikati ortaya çıkaran yakıcı bir dönüşüm gücü . Bu anlamda Plüton, inisiyatik tradisyonda ölüm ve yeniden doğum ritüellerinin gezegeni sayılır. Örneğin bir cadılık geleneği rehberi, “Plüton, illüzyonu soyan, durağan olanı yıkan ve küllerinden yeni hayat doğuran gölgeli bir bekçidir” diyerek onun vazifesini özetler . Plüton’a atfedilen enerjiler, büyü pratiklerinde gölgeyle yüzleşme (shadow work), negatif birikimleri yok etme (banishing) ve majikal ölüm-yeniden doğum inisiyasyonları şeklinde somutlaştırılır . Okültistlerin gözünde Plüton kötücül bir şeytan değil, aksine “kaçınılmaz sonun ve dönüşümün efendisi” olarak görülür; yani korkulan ama aynı zamanda saygı duyulan bir güçtür tıpkı Satürn gibi. Nasıl ki antik misterlerde inisiye yeraltına inip ölüp yeniden doğuyorsa, Plüton da astrolojik olarak bu süreci kişi hayatında temsil eder. Bu nedenle modern okült astrolojide Plüton’a adeta tapınırcasına bir önem atfedilir; onun enerjisiyle çalışmak, Anka kuşu misali küllerinden doğmak anlamına gelir.
Özetle, okült astrolojide tapınma olgusu, gezegenlerin arketipsel enerjilerine yöneltilmiş bir tür ibadet ve içsel çalışma biçimidir. Güneş’e tapınmak, ilahî ışığa ve yaşam kaynağına tapınmak anlamına gelirken; Satürn’e tapınmak, zorlu derslerin ve karmik sınavların bilgece kabulünü içerir. Plüton’a yöneliş ise ölümü ve karanlığı reddetmek yerine onu bir dönüşüm aracı olarak kucaklamak, böylece “karanlıklar içindeki ışığı” bulmaktır. Nitekim Aleister Crowley, kadim paganların gezegenlere ve tabiat güçlerine tapınmasını bir tür astrolojik majikal uygulama olarak görür ve “güneş, ay ve gezegen isimleri ardında kadim ilahların saklı olduğunu” ifade eder. Crowley ve çağdaşları, gezegenlerin sadece astronomik cisimler değil, aynı zamanda insan psikolojisinde karşılığı olan ilahî güçler olduğunu vurgulayarak, tapınmanın astrolojik boyutunu ezoterik öğretinin merkezine koymuşlardır.
Crowley, Lévi ve Blavatsky’nin Baal ve Benzeri Figürlere Bakışı
Aleister Crowley’nin Görüşü
Ünlü okültist Aleister Crowley (1875–1947), demonoloji ve kadim tanrılar konusunda alışılmışın dışında bir yaklaşım benimsemiştir. Crowley, 1904’te Mathers’ın çevirisiyle yayınladığı Goetia (Lemegeton’un ilk bölümü) kitabının önsözünde, Goetia’daki 72 ruhun aslında insan beyninin bölümleri olduğunu iddia eder. Onun deyimiyle, “Goetia’nın ruhları insan beyninin parçalarıdır. Onların mühürleri, göze hitap ederek beyindeki o özel noktaları uyarmanın yöntemleridir.” . Bu yaklaşım, Baal gibi “şeytani” ruhları dışsal ve bağımsız varlıklar olmaktan çıkarıp insanın bilinçdışı psişik güçlerine indirgiyordu. Crowley için bir demon çağırma ritüeli, aslında kişinin kendi zihnindeki bir güç merkezini harekete geçirme yöntemiydi. Bu çerçevede Crowley, Baal’i veya herhangi bir Goetia ruhunu mutlak kötü varlıklar olarak görmedi; onlara ahlaki bir etiketten ziyade fonksiyonel ve psikolojik bir rol atfetti. Örneğin Baal’i çağırmak, görünmezlik sanatını öğrenmek ya da belirli bir güç kazanmaksa amaç, Crowley’e göre bu işlem kişinin zihninde o güce tekabül eden bölümü tetiklemekten ibaretti  .
Crowley, Hristiyanlığın şeytan diye adlandırdığı figürleri de yeniden yorumlamıştır. Kendisi zaman zaman Şeytan (Satan) ismini özgürleştirici bir sembol olarak kullanmış, hatta Büyük Canavar 666 unvanını benimseyerek İncil’deki negatif figürleri sahiplenmiştir. Bunu yaparken amacı, geleneksel dinin “korku”ya dayalı ahlak anlayışını reddedip insanın gerçek iradesini (True Will) ortaya çıkarmaktı. Crowley, Kabalistik 777 adlı eserinde birçok pagan tanrı ismini, gezegenleri ve demon isimlerini karşılıklı tablolar halinde verip aralarındaki ezoterik bağlantıları gösterir. Bu listelerde Baal ismi de geçer ve belirli bir sayısal değere (mistik 66 sayısına) tekabül eder . Onun perspektifinde Baal, eski Ahit’te lanetlenen bir put olmaktan çıkar; yerine, insan beynindeki “görünmezlik ve bilim yetilerini” temsil eden bir güç olarak anlaşılır  . Crowley’nin bu tutumu, tanrısal ile şeytanî kavramların özünde insan bilincinin yansımaları olduğu fikrine dayanır. Böylece Crowley, bir bakıma “Her demon bir melek, her melek bir demon olabilir – hepsi bizde mevcut potansiyellerdir” demiş olur. Crowley’nin modern okültizme en büyük katkılarından biri, korkulan karanlık figürleri içselleştirerek güç kazanma prensibini öğretmesidir. Bu bakış açısıyla Baal gibi figürler, korkulacak düşmanlar değil, üstesinden gelindiğinde bilgelik sağlayacak güçler haline gelir.
Eliphas Lévi’nin Görüşü
19. yüzyıl Fransız ezoteristi Eliphas Lévi (asıl adı Alphonse Louis Constant, 1810–1875), modern okültizmin temelini atan isimlerden biri olarak pagan tanrılar ve şeytan kavramı üzerine önemli fikirler ortaya koymuştur. Lévi, Hristiyanlık öncesi putperest toplumların tapındığı tanrıları incelerken, onların özünde tek ve aynı ilahi prensibin farklı yüzleri olduğunu savunur. Bir eserinde şu çarpıcı tespiti yapar: “Moloch, Adramelek, Baal – ilkel Doğulu halklar arasında bir tek Tanrı’nın kişileştirmeleriydi, ancak barbarca sıfatlarla onurlandırılmış halleriyle.” . Bu cümle, Lévi’nin bakış açısını özetler niteliktedir. O’na göre ilkel insanlar evrensel tanrısal gücü kendi anlayışlarına göre bölüp çeşitli putlar haline getirdiler; bu putlar zamanla vahşi ritüellerle (örneğin çocuk kurban etme gibi) anılır oldu ve gerçek ilahi özden uzaklaştı. Lévi, Hristiyanlığın katı bir biçimde şeytanlaştırdığı putları bütünüyle reddetmez; aksine onları bozulmuş da olsa bir hakikatin izdüşümleri olarak görür.
Eliphas Lévi, en meşhur sembollerinden biri olan Baphomet figürüyle tanınır. Baphomet, keçi başlı ve androjen bir formda çizilmiş gizemli bir semboldür. Lévi, Baphomet’yi “Evrensel denge”yi ve ışık ile karanlığın birliğini temsil eden bir imge olarak sunmuştur. Bu sembol, aslında Lévi’nin “şeytan”a yüklediği ezoterik anlamın görsel ifadesidir. Ona göre Baphomet (ve dolayısıyla şeytan), mutlak kötülüğün öznesi değildir; tersine, ilahi ışığın madde dünyasındaki çarpık görüntüsüdür. Lévi şöyle yazar: “Şeytan, kötülerin bakışında Tanrı’nın yanlış anlaşılmış halidir.” Bu ifade, bir bakıma onun diyalektik teolojisini açıklar: Kötülük ve iyilik, zıt kutuplar gibi görünse de aynı hakikatin farklı veçheleridir. Lévi’nin düşüncesinde Baal gibi pagan tanrıları da benzer bir çerçeveye oturur. Örneğin Yahudilerin Yahweh’i ile komşu halkların Baal’i arasında çatışma olması, ona göre iki farklı kültürün aynı mutlak güce farklı isimler verip birbirini yanlış anlamasından ibarettir. Lévi, Katolik dogmasının çizdiği acımasız cehennem Tanrısı fikrini de eleştirir. Jansenistlerin (aşırı kaderci bir Katolik mezhep) Tanrı anlayışını kastederek, “İnsanların çoğunu cehennem için yaratan ve ebedi azaptan zevk alan Jansenistlerin Tanrısı, aynı barbarlıkta bir fikirdir.” demiştir . Bu cümleden anlaşılan, Lévi’ye göre Hristiyanlığın bağnaz yorumları dahi tıpkı putperestlerin Moloch’una benzer bir canavar fikrine dönüşebilmektedir.
Sonuç olarak Eliphas Lévi, tanrısal ile şeytanî arasındaki ayrımın izafi olduğunu ileri sürer. Bir toplumun Tanrısı, başka bir toplumun “şeytanı” olabilir. Baal örneğinde bu durum barizdir: Kenanlı için yağmur veren Tanrı iken, İsrailoğulları için putperestliğin iğrenç sembolü olmuştur. Lévi’ye göre bilgeliğin yolu, bu zıtlığı uzlaştırmaktan geçer. İnsanın hem ışığı hem karanlığı kendi içinde barındırdığını kabul etmek, gerçek ezoterik anlayıştır. Bu nedenle Lévi, büyü ve Kabala çalışmalarında denge ilkesini vurgulamıştır: Sevgi ve irade (özgürlük) birleşmedikçe hakikat ortaya çıkmaz. Onun öğretilerinde Baal gibi figürler, insanlığın kolektif ruhsal deneyiminin bir parçasıdır; doğru bağlama oturtulduğunda ne bütünüyle dışlanmalı ne de koşulsuz yüceltilmelidir.
Helena Blavatsky ve Teozofik Perspektif
Helena P. Blavatsky (1831–1891), Teozofi hareketinin kurucusu olarak doğu ve batı ezoterizmini harmanlayan görüşleriyle tanınır. Blavatsky, pagan tanrılar ve şeytan kavramını evrensel bir ezoterik kozmos anlayışı içinde yeniden yorumlamıştır. Onun yaklaşımında, insanlığın farklı kültürleri farklı adlarla aynı kozmik gerçeklikleri anlatmaktadır. Özellikle Lucifer (Şeytan) figürü üzerine söyledikleri, tanrısal ile şeytanî algının birleşimini ortaya koyar. Blavatsky’ye göre İncil’deki “düşmüş melek” miti, aslında insanlığa zihnin ve bilginin tohumunu getiren ilahi bir fedakarlığın sembolüdür. Bu yüzden o, Lucifer’ı “ışığın taşıyıcısı” olarak olumlar. Gizli Öğreti (The Secret Doctrine) adlı eserinde şu çarpıcı ifadeyi kullanır: “Lucifer hem ilahî hem dünyevî ışıktır, ‘Kutsal Ruh’ ve ‘Şeytan’ ile bir ve aynı şeydir… Ve artık kanıtlanmıştır ki Şeytan içimizdedir. O bizim zihnimiz, ayartıcımız, kurtarıcımızdır; bizi salt hayvanlıktan kurtaran akıllı özgürleştiricimizdir.” . Bu sözler, Blavatsky’nin bakışında şeytanın insanın zihin gücü ve özgür iradesi ile özdeşleştirildiğini gösterir. Ona göre Havva’yı yasak meyveyi tatmaya teşvik eden yılan (Lucifer), aslında insanı bilinçlendiren, ruhsal evrimi başlatan bir prensiptir. Bu yüzden Teozoflar, Lucifer’ı düşman bir varlık olarak değil, yanlış anlaşılmış bir ışık kaynağı olarak görürler. Hatta Blavatsky’nin çıkardığı teozofik derginin adı “Lucifer” idi; bu, ona atfedilen ışık getiren rolün açık bir beyanıdır.
Blavatsky, Baal ve benzeri putperest tanrılara da geniş bir perspektiften yaklaşır. Teozofik Sözlük (Theosophical Glossary)’de Baal maddesinde, Baal’in Fenike’de güneşle ve ayla ilişkilendirildiğini, bir dönem ay tanrısı olarak kabul gördüğünü ama aslında hepsinin ardında tek bir ezoterik gerçek bulunduğunu belirtir . Teozofi’ye göre Baal, Bel, Moloch, Şiva, Yahweh gibi isimler, farklı kültürlerde farklı ritüellerle anılsa da özünde doğanın döngüsel güçlerini ve kozmik prensipleri temsil eden figürlerdir. Blavatsky, Mısır’ın Typhon/Set’ini, Hinduizmin Şiva’sını ve Kenan’ın Baal’ini bir çizgide değerlendirerek, bunların hepsinin yıkıcı-yenileyici tanrılar olduğunu söyler . İlginç bir şekilde, “Baal bir yönüyle her şeyi yiyip bitiren Güneş’tir, yani ateşli Moloch’tur” diyerek Baal’i Yahudi geleneğinde çocuk kurbanlarıyla ünlenen Moloch’la özdeşleştirir . Buradaki amaç, şeytanîleştirilen bir figürün aslında kozmik döngüdeki yerine dikkat çekmektir: Güneş ışık verir ama yakar da; tıpkı Baal’in yağmur verip hayat vermesi ama kızdığında kuraklık getirip can alması gibi. Teozofik anlayışta, şeytani görünen özellikler ilahi planın bir parçasıdır.
Blavatsky, Hristiyan teolojisinin Şeytan ile Tanrı arasına koyduğu keskin ayrımı kabul etmez. Bilakis, “İyinin ve kötünün ötesinde ezeli hikmet (Sophia) vardır” diyerek, ikili karşıtlıkların üstünde bir birlik bulunduğunu savunur. Onun yorumuna göre, tıpkı Lucifer örneğinde olduğu gibi, Baal de bir yandan “düşmüş” bir put olarak lanetlense bile öte yandan hikmetin bir taşıyıcısı olabilir. Nitekim Gizli Öğreti’de, Şeytan’ı fedakâr bir bilgelik tanrısı olarak alegorize eder ve “Şeytan, farklı adlar altında bilgelik ve fedakarlık tanrısı olarak gösterilecektir” der . Bu bakış açısıyla, Kenan diyarının fırtına tanrısı Baal bile kendi mitolojisinde ölerek dirilmek suretiyle insanlığa tarım bilgisini öğreten, hayat döngüsünü gösteren bir öğretmene dönüşür.
Teozofik kaynaklar, kadim dinleri ve sembolleri bir senkretik bütün içinde görür. Bu nedenle Blavatsky, Yahudilerin Yehova’sı ile Brahmanik tanrıların veya Baal gibi putların birbiriyle çelişmediğini, aslında aynı büyük gerçeğin parçaları olduğunu ileri sürer. Onun gözünde “birinin tanrısı diğerinin şeytanı” olması, cahilce bir yanlış anlamadır. Gerçekte ise tüm bu figürler Büyük Varlığın farklı yüzleri veya insanın farklı bilinç halleridir. Dolayısıyla, teozofik perspektifte Baal hem tanrısal hem şeytani nitelikleri bünyesinde barındırabilir; bu ikiliği aşmak ve özü görmek arif olana düşer.
Tanrısal ve Şeytani Algıların Karşılaştırmalı Analizi
Baal örneği, bir ilahın zaman ve inanç değişimiyle nasıl şeytanlaştırılabileceğini net şekilde ortaya koyar. Antik Kenan toplumları için Baal, yağmur yağdıran, ürün bereketini sağlayan tanrısal bir koruyucuydu – onlar için Baal’in doğası iyicildi ve tapınma, minnettarlık içeriyordu. Oysa aynı figür, Yahudi-Hristiyan monoteizminin gözünde putperestliğin sembolü olarak demonic (şeytanî) bir tehdit haline geldi. Bu dönüşüm, esasen tek tanrılı dinlerin kendilerini tesis ederken önceki dinlerin ilahlarını kötü ruhlar seviyesine indirgeme eğiliminin bir sonucudur . Baal’in Beelzebub adıyla “iblislerin prensi” mertebesine düşürülmesi, bu eğilimin en somut örneklerindendir. Orta Çağ boyunca vaizler, Baal ismini cehennemî varlıklarla eş anlamlı kullanmış; halk zihninde Baal, boynuzlu, çirkin bir şeytan imgesiyle yerleşmiştir. Böylece tanrısal arketip, egemen inanç sisteminin dışında kaldığında şeytani arketipe dönüşmüştür.
Okültistlerin yaklaşımı ise bu iki uç algıyı uzlaştırmaya yöneliktir. Crowley, Lévi ve Blavatsky gibi düşünürler, “şeytan” diye damgalanan varlıkların bir zamanlar “tanrı” olarak görüldüğünü hatırlatarak, meseleyi kültürel perspektif meselesi olarak ele alır. Crowley, Baal gibi demonlara eski korku ve ahlâk kalıplarıyla yaklaşmamış; onları insan zihninin keşfedilmeyi bekleyen güçleri saymıştır . Bu anlamda Crowley, tanrısal olanın da şeytani olanın da insan bilincinde birleştiğini öne sürer. Eliphas Lévi, bir adım daha ileri giderek teolojik düzlemde Tanrı-Şeytan ikiliğinin suni olduğunu savunmuştur. Onun meşhur sözüyle, “Şeytan, kötülerin gözünde Tanrı’nın yanlış anlaşılmasından başka bir şey değildir” . Lévi’ye göre Kenanlı’nın Baal’e tapınmasıyla bir Orta Çağ büyücüsünün Baal’i çağırması, özünde aynı güçle temas kurma çabasıdır; fark, birinin onu bereket getiren ilah, diğerinin ise tehlikeli bir iblis olarak görmesidir. Blavatsky ise Tanrı ile Şeytan’ı insanoğlunun gelişim sürecinde birlikte çalışan prensipler olarak yorumlar. Onun sözlerindeki “Lucifer hem Kutsal Ruh hem Şeytan’dır, üstelik kurtarıcıdır” ifadesi , bir figürün hem ilahi hem şeytani yönlere sahip olabileceğini çarpıcı biçimde dile getirir. Bu yaklaşım, Baal gibi bir figürün de hem hayat veren hem yıkıcı, hem kutsal hem şeytanî olabileceğini ima eder.
Teozofik bakış açısıyla değerlendirdiğimizde, Baal’in tanrısal yönü doğaya hayat veren, insanı döngüye bağlayan yanıdır; şeytani yönü ise bu gücün suiistimal edildiğinde veya yanlış anlaşıldığında yaratacağı yıkımdır. Örneğin yağmurun kesilmesi, antik inananlarca Baal’in öfkesi veya ölümü olarak yorumlanmıştır – bu, şeytani (negatif) bir tezahürdür ama sonunda hayatın yenilenmesi için gereklidir. Aynı şekilde, Orta Çağ okültistleri Baal’in görünmezlik ve bilgi verme gücünü cazip bulmuş, ancak kilise bu tür arayışları şeytani saymıştır.
Sonuç olarak, Baal kültü ve imajı, bakış açısına göre iki zıt uç arasında dalgalanmıştır: Bir ucunda bereketin rabbi, öbür ucunda iblislerin prensi. Bu iki algı, aslında insanın bilinmeyen karşısındaki tavrını gösterir. Kadim insan, doğanın gücüne tapmış ve onu kutsal addetmiştir; daha sonraki inanan ise aynı gücü rakip gördüğü inanç sisteminde şeytanlaştırmıştır. Ezoterik ve teozofik yorumcular ise bize şunu öğretir: Hakikat birdir, fakat isimler ve sıfatlar değişir. Baal, bir yönüyle Dumuzi’dir, Adonis’tir, Osiris’tir – ölür ve dirilir; diğer yönüyle Şeytan’dır, Moloch’tur – sınar ve cezalandırır. İnsanın görevi ise bu çok katmanlı sembollerin ardındaki birliği kavramaktır.
Böyle bir kavrayışla baktığımızda, Baal ne bütünüyle “kötü bir şeytan” ne de her koşulda “iyi bir tanrı”dır. O, doğanın ve insan psikolojisinin aynasında, iyilik ve kötülüğün ötesinde bir arketiptir. Crowley, Lévi ve Blavatsky’nin ortak mesajı da budur: Korkunun ve cehaletin putlaştırdığı şeytan imgesini dönüştürüp, onun ardındaki bilgeliği ve gücü anlamak. Bu sayede Baal gibi kadim figürler, modern insana kendi içsel fırtınalarını dindirme, verimliliğini arttırma ve güçlerini dengeleme konusunda esin kaynağı olabilir. Eski bir deyişle, “Birinin tanrısı diğerinin şeytanıdır”; o halde hakikate ulaşmak isteyen, tanrı ile şeytanın aynı madalyonun iki yüzü olduğunu bilmelidir. Bu perspektiften, Baal’in hikâyesi bizlere hem yağmuru hem fırtınayı kucaklamayı, hem yaşamı hem ölümü döngünün doğal parçaları olarak görmeyi öğreten evrensel bir ders niteliğindedir.
Onur Güven
Kaynaklarım:
Kenan mitolojisinde Baal’in rolü ve özellikleri: Storm God of Fertility and Power  ; Baal Döngüsü efsaneleri  .
Baal’in demonoloji literatüründeki yeri: Ars Goetia ve Weyer kayıtları  ; Baal’in Beelzebub olarak şeytanlaştırılması .
Okült astrolojide gezegen arketipleri: Theosophical Glossary, “Bel/Baal” maddesi ; Satürn ve Şeytan arketipi ilişkisi üzerine yorumlar  ; Pluto’nun dönüşüm enerjisi  .
Crowley, Lévi, Blavatsky’nin görüşleri: Crowley’nin Goetia önsözü ; Lévi’nin pagan tanrıları değerlendirişi ; Blavatsky’nin Lucifer tanımı .
Not: Baal’e dair görsel, 1863 tarihli Dictionnaire Infernal’dan alınmıştır
